Təyyarə bileti alarkən və ya səyahət planlaşdırarkən hamımız bilmədən kiçik bir "kod dili" ilə qarşılaşırıq. Yəqin ki, İstanbul əvəzinə IST, Ankara əvəzinə ESB və İzmir əvəzinə ADB görmüsünüz. Bəs bu üç hərfli ixtisarlar tam olaraq nə deməkdir? Onlar sadəcə ixtisarlardır, yoxsa qlobal aviasiya sisteminin təməl daşıdır?

Əslində, hava limanı kodları dünya miqyasında hava nəqliyyatının nizamlı, sürətli və səhvsiz idarə olunmasını təmin edən vacib bir sistemin bir hissəsidir. Xüsusilə də uçuş trafikinin yüksək olduğu ölkələrdə - və Türkiyə bu baxımdan olduqca aktivdir - bu kodlar qarışıqlığın qarşısını alır və ünsiyyəti standartlaşdırır.

Bu məqalədə hava limanı kodlarının nə olduğu, IATA və ICAO kodları arasındakı fərqlər, onların niyə bu qədər vacib olduğu izah ediləcək və Türkiyədəki hava limanlarında istifadə olunan kodlar ətraflı şəkildə təqdim olunacaq. Səyahət zamanı gördüyünüz bu kodların arxasındakı sistemlə maraqlanırsınızsa, doğru yerdəsiniz.

IATA və ICAO Kodları nədir?

Aeroport kodları əslində vahid deyil; onlar iki fərqli beynəlxalq sistem tərəfindən müəyyən edilir: Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyası (IATA) və Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı (ICAO). Hər ikisi aviasiya dünyasında mühüm rol oynasa da, məqsədləri və strukturları fərqlidir.

IATA Kodları

IATA kodları sərnişinlərin ən çox rastlaşdığı kodlardır. Təyyarə bileti alarkən, baqaj etiketlərində və ya uçuş ekranlarında adətən gördüyünüz üç hərfli qısaltmalar bu sistemə aiddir.
Bu kodlar sərnişin təcrübəsini asanlaşdırmaq üçün qısa, yaddaqalan və praktik olmaq üçün hazırlanmışdır. Onlar xüsusilə sifariş sistemlərinin və bilet proseslərinin standartlaşdırılmasında təsirlidir.

ICAO Kodları

Digər tərəfdən, ICAO kodları daha texniki tətbiqə malikdir. Onlar hava hərəkətinin idarə edilməsində, uçuşların planlaşdırılmasında və əməliyyat proseslərində istifadə olunur. Bu kodlar ümumiyyətlə dörd hərfdən ibarətdir və daha sistemli bir quruluşa malikdir.
Türkiyədəki hava limanları üçün ICAO kodları ümumiyyətlə “LT” ilə başlayır. Bu prefiks ölkə kodunu təmsil edir.

Niyə hava limanı kodları mövcuddur?

Hər gün dünyada on minlərlə uçuş həyata keçirilir və bu uçuşların hər biri müxtəlif şəhərlər, ölkələr və hava limanları arasında əlaqələndirilmiş şəkildə hərəkət edir. Məhz burada hava limanı kodları rol oynayır. Çünki belə bir gərgin və mürəkkəb sistemin rahat işləməsi üçün standart, sürətli və səhvsiz ünsiyyət dili tələb olunur.

1. Qarışıqlığın qarşısını almaq üçün

Dünyada eyni və ya oxşar adlara malik bir çox şəhər və hava limanı var. Məsələn, hətta "İstanbul" demək belə birdən çox hava limanını xatırlada bilər. Bu cür qarışıqlığın qarşısını almaq üçün hər hava limanına unikal kod verilir.
Məsələn:
  • İstanbul Hava Limanı → IST
  • Sabiha Gökçen Hava Limanı → SAW
Bu, həm sərnişinlər, həm də aviaşirkət heyəti üçün aydınlıq gətirir.

2. Beynəlxalq Standartların Təsis Edilməsi

Aviasiya tamamilə qlobal bir sistemdir. Müxtəlif dillərdə danışan və fərqli əlifbalardan istifadə edən ölkələr ortaq məxrəc tapmalıdırlar. Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyası və Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı tərəfindən müəyyən edilmiş kodlar məhz burada universal bir standart yaradır.
Bu standart sayəsində Yaponiyada bir zabit və Türkiyədə bir pilot eyni koddan istifadə edərək problemsiz əlaqə qura bilir.

3. Əməliyyat Sürətinin Artırılması

Hava limanlarında vaxt çox vacibdir. Uçuş cədvəli, baqajın idarə olunması, yanacaqdoldurma və sərnişinlərə rəhbərlik kimi proseslər sürətlə inkişaf etməlidir. Uzun hava limanlarının adları əvəzinə qısa kodlardan istifadə bu prosesləri xeyli sürətləndirir.
Xüsusilə də ICAO kodları pilotların uçuş planlarının hazırlanmasını və hava hərəkətinin idarə edilməsi ilə əlaqə qurmasını xeyli asanlaşdırır.

4. Texnoloji Sistemlərlə Uyğunluq

Rezervasiya sistemləri, uçuş izləmə proqram təminatı və baqaj idarəetmə sistemləri kimi bir çox texnologiya bu kodlar üzərində qurulub. Standart üç və ya dörd hərfli kodlar məlumatların daha sürətli və daha dəqiq emalına imkan verir.
Məsələn, təyyarə bileti aldığınız zaman sistem əməliyyatı şəhər adlarından deyil, birbaşa kodlardan istifadə edərək arxa planda emal edir.

5. Qlobal Şəbəkənin Bir Hissəsi Olmaq

Hər bir hava limanı geniş qlobal aviasiya şəbəkəsinin bir hissəsidir. Bu şəbəkənin bir hissəsi olmaq və digər hava limanları ilə inteqrasiya olmaq üçün standartlaşdırılmış bir kimliyə ehtiyac var. Aeroport kodları məhz bu kimliyi təmin edir.
Bir sözlə, bu kiçik görünən kodlar əslində aviasiya sənayesinin ən vacib, lakin görünməyən tikinti bloklarından biridir. Növbəti hissədə Türkiyədəki aktiv hava limanlarının bütün kodlarını ətraflı cədvəldə araşdıracağıq.

Türkiyədəki Aktiv Hava Limanları və Onların Kodları

Türkiyə coğrafi mövqeyinə görə Avropa, Asiya və Yaxın Şərq arasında mühüm hava nəqliyyatı körpüsüdür. Buna görə də, ölkədə həm daxili, həm də beynəlxalq uçuşlara xidmət göstərən çoxsaylı aktiv hava limanları mövcuddur. Aşağıdakı cədvəldə Türkiyədəki əsas aktiv hava limanlarının IATA və ICAO kodları göstərilir.
Şəhər Hava limanı IATA Kodu ICAO Kodu
Adana Adana Şakirpaşa Hava Limanı ADASI LTAF
Ağrı Ağrı Əhməd-i Hani Hava Limanı AJI LTCO
Ankara Esenboğa Hava Limanı ESB LTAC
Antalya Antalya Hava Limanı AYT LTAI
Balıkesir Balıkesir Koca Seyit Hava Limanı EDO LTFD
Betmen Betmen Hava Limanı BAL LTCJ
Bursa Bursa Yenişehir Hava Limanı YEI LTBR
Çanaqqala Çanaqqala Hava Limanı CKZ LTBH
Dənizli Dənizli Çardak Hava Limanı DNZ LTAY
Diyarbəkir Diyarbəkir Hava Limanı Özünüz edin LTCC
Elazığ Elazığ Hava Limanı EZS LTCA
Ərzurum Ərzurum Hava Limanı ERZ LTCE
Qaziantep Qaziantep Hava Limanı GZT LTAJ
Hatay Hatay Hava Limanı HTY LDA
İğdır Iğdır Şəhid Bülent Aydın Hava Limanı IGD LTCT
İstanbul İstanbul Hava Limanı IST LTFM
İstanbul İstanbul Sabiha Gökçen Hava Limanı MİŞAR LTFJ
İzmir Adnan Menderes Hava Limanı AİB LTBJ
Kahramanmaraş Kahramanmaraş Hava Limanı KCM LTCN
Kars Kars Harakani Hava Limanı KSY LTCF
Kayseri Kayseri Erkilet Hava Limanı ASR LTAU
Konya Konya Hava Limanı KYA LTAN
Kütahya Qələbə Hava Limanı KZR LTBZ
Malatya Malatya Hava Limanı MLX LTAT
Mardin Mardin Hava Limanı MQM LTCR
Muğla (Bodrum) Milas-Bodrum Hava Limanı BJV LTFE
Muğla (Dalaman) Dalaman Hava Limanı DLM LTBS
Ordu-Giresun Ordu-Giresun Hava Limanı OGU LTCB
Rize-Artvin Rize-Artvin Hava Limanı RZV LTFO
Samsun Samsun-Çarşamba Hava Limanı SZF LTFH
Sinop Sinop Hava Limanı NOP LTCM
Sivas Sivas Nuri Demirdağ Hava Limanı VAS LTAR
Şanlıurfa Şanlıurfa GAP Hava Limanı GNY LTCS
Trabzon Trabzon Hava Limanı TZX LTCG
Furqon Van Ferit Melen Hava Limanı VAR LTCI

Aeroport kodları necə müəyyən edilir?

Təyyarə bileti aldığınız zaman bu üç hərfli kodlar bəzən çox məntiqli görünür və bəzən sizi "Bunun bu şəhərlə nə əlaqəsi var?" deyə düşünməyə vadar edir. Əslində, hava limanı kodlarının müəyyən edilməsi düşündüyünüzdən daha sistemli bir prosesdir, eyni zamanda tarixi və praktik detallardan da çox təsirlənir.

Şəhər Adları və Qısaltmalar

Çox vaxt IATA kodları hava limanının yerləşdiyi şəhərin və ya bölgənin adından götürülür. Buna görə də, bəzi kodlar olduqca intuitivdir.
Məsələn:
  • İstanbul Hava Limanı → IST (İstanbul)
  • Ankara Esenboğa Hava Limanı → ESB (Esenboğa)
Bu tip kodlar, xüsusən də sərnişinlər üçün yadda saxlamaq asan olduğuna görə üstünlük təşkil edir.

Tarixi və Yerli İstinadlar

Bəzi hava limanı kodları birbaşa şəhər adından deyil, tarixi və ya yerli istinadlardan əldə edilir. Bu, bəzən kodların gözləniləndən fərqli görünməsinə səbəb ola bilər.
Məsələn:
Sabiha Gökçen Hava Limanı → SAW
Buradakı "SAW" hərfi hava limanının adını daşıyan Sabiha Gökçenin soyadının beynəlxalq yazılışından götürülmüşdür (Sabiha Gökçen → "Sabiha Gökçen" → "SAW" əslində birbaşa, tək-tək hərf ekvivalenti deyil, daha uyğun kombinasiyadır). Buna görə də, birbaşa, tək-tək qısaltma həmişə üstünlük verilən yanaşma deyil; uyğunluq və istifadə rahatlığı da vacibdir.

Eyni şəhərdə birdən çox hava limanının olması

Böyük şəhərlərdə birdən çox hava limanı ola bilər, bu halda hər birinə fərqli kod təyin edilməlidir.
Məsələn, İstanbul:
  • İstanbul Hava Limanı → IST
  • Sabiha Gökçen Hava Limanı → SAW
Bu fərq, bilet və transfer prosesləri zamanı xüsusilə vacibdir. Səhv hava limanının seçilməsi səyahət planlarınıza ciddi təsir göstərə bilər.

Niyə bəzi kodlar məntiqsiz görünür?

İlk baxışdan bəzi kodlar şəhərlə əlaqəsiz görünə bilər. Bunun bir neçə səbəbi var:
  • Əvvəllər başqa bir hava limanı tərəfindən istifadə olunurdu.
  • Şəhərin köhnə adı və ya başqa dildə ekvivalenti.
  • Kod kombinasiyaları məhduddur (hər 3 hərfli kombinasiyadan istifadə etmək mümkün deyil)
Beləliklə, əslində, "qəribə" görünən kodların əksəriyyətinin arxasında texniki və ya tarixi bir səbəb var.

Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyası kodları necə müəyyən edir?

IATA dünya miqyasında hava limanı kodlarını müəyyən edərkən bir neçə əsas meyarı nəzərə alır:
  • Kod əvvəllər istifadə edilməmiş olmalıdır.
  • Bu, şəhər və ya hava limanının adı ilə mümkün qədər yaxından əlaqələndirilməlidir.
  • Beynəlxalq istifadədə qarışıqlığın qarşısını almaq üçün.
  • Qısa, oxunaqlı və praktik olmalıdır.
Bundan əlavə, hava limanı açıldıqda və ya beynəlxalq uçuşları qəbul etməyə başladıqda, müvafiq orqanlar rəsmi kod üçün IATA-ya müraciət edirlər.